B12 vitamini, diğer adıyla kobalamin, kırmızı kan hücrelerinin yapımında, DNA sentezinde ve sinir hücrelerini saran miyelin kılıfının korunmasında görev alır. Vücut bu vitamini üretemez ve doğada neredeyse yalnızca hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur. Eksiklik yıllar içinde yavaş yavaş gelişebildiği için belirtiler çoğu zaman başka nedenlere bağlanır. B12’nin işlevini, emilimindeki karmaşık yolu ve eksikliğin önlenmesini burada ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.
Emilim yolculuğu neden zordur
B12 vitamini besinlerde proteinlere bağlı hâlde bulunur. Midede salgılanan asit ve enzimler onu bu proteinlerden ayırır, ardından mide hücrelerinin ürettiği intrinsik faktör adlı bir proteinle birleşir ve ince bağırsağın son bölümünde emilir. Bu zincirin herhangi bir halkasındaki sorun eksikliğe yol açabilir. Mide asidini azaltan ilaçların uzun süre kullanımı, kansızlığa neden olan otoimmün gastrit, mide ameliyatları ve bağırsak hastalıkları başlıca nedenler arasındadır. Diyabette yaygın kullanılan metformin de uzun dönemde B12 düzeyini düşürebilir.
Eksiklikte görülen belirtiler
Kan tablosunda hücrelerin normalden büyük olduğu bir anemi türü gelişebilir ve buna bağlı yorgunluk, solukluk, çarpıntı görülür. Sinir sistemine ait belirtiler ise daha dikkat çekicidir: El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, denge kaybı, unutkanlık, konsantrasyon güçlüğü ve ruh hâlinde değişiklikler ortaya çıkabilir. Dilde kızarıklık ve yanma da tipik bulgulardandır. Sinir hasarı uzun süre tedavisiz kaldığında kalıcı olabileceği için erken tanı büyük önem taşır.
Kimler daha fazla risk altında
İleri yaştaki bireylerde mide asidi azaldığı için besinlerdeki B12’nin ayrıştırılması zorlaşır; bu nedenle yaşlılarda eksiklik oldukça yaygındır. Hayvansal ürün tüketmeyen veganlar ve et ile süt ürünlerini çok az tüketenler de risk grubundadır. Gebelik ve emzirme döneminde annenin B12 düzeyi bebeğin sinir sistemi gelişimini doğrudan etkiler. Uzun süre mide koruyucu ilaç ya da metformin kullananların düzenli aralıklarla kontrol yaptırması önerilir.
Sofrada B12 kaynakları
En zengin kaynaklar sakatat, özellikle karaciğer, kırmızı et, balık, yumurta ve süt ürünleridir. Yoğurt, peynir ve ayran gibi gündelik ürünler küçük ama düzenli katkı sağlar. Haftada birkaç kez balık ya da kırmızı et, her gün süt ürünü ve sık aralıklarla yumurta içeren bir düzen, emilim sorunu olmayan sağlıklı bir yetişkinin ihtiyacını karşılamaya genellikle yeter. Bitkisel beslenenlerin ise zenginleştirilmiş ürünlere ya da hekim önerisiyle takviyeye ihtiyaç duyması kaçınılmazdır, çünkü bitkisel besinler güvenilir bir B12 kaynağı değildir.
Tedavide doğru sıralama
Eksiklik saptandığında öncelikle nedeni belirlemek gerekir. Sorun yetersiz alımsa ağızdan takviye ve beslenme düzenlemesi çoğu zaman yeterli olur. Emilim bozukluğu varsa hekim iğne yoluyla tedavi ya da yüksek doz ağızdan takviye önerebilir. Beslenme danışmanlığında rolümüz, tedavi süresince ve sonrasında öğünlerin B12 açısından yeterli olmasını sağlamak ve folat, demir gibi kan yapımında birlikte çalışan diğer besin öğelerini de dengelemektir.